Portal Orzeczeń Sądu Rejonowego w Grudziądzu

POSTANOWIENIE

Dnia 14 listopada 2025 roku

Sąd Rejonowy w Grudziądzu I Wydział Cywilny

w składzie następującym:

Przewodniczący:

sędzia Andrzej Antkiewicz

po rozpoznaniu w dniu 14 listopada 2025 roku w Grudziądzu

na posiedzeniu niejawnym

sprawy z wniosku małoletnich W. K. (1) i M. K. zastępowanych przez matkę J. K.

z udziałem ---

o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku po D. F.

p o s t a n a w i a:

1. oddalić wniosek,

2. opłatą od wniosku obciążyć wnioskodawców.

Sygn. akt I Ns 1064/25

UZASADNIENIE

W dniu 4 listopada 2025 roku J. K. w imieniu małoletnich dzieci W. i M. K. złożyła wniosek o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku po D. F., zmarłym dnia (...) roku. W uzasadnieniu wskazała, że jest siostrą spadkodawcy. Odrzuciła po nim spadek w sprawie I Ns 150/23. Z uwagi na prawdopodobieństwo pozostawienia długów, wystąpiła do S. R. w W.o zezwolenie na dokonanie czynności przekraczającej zwykły zarząd majątkiem dziecka, tj. na odrzucenie spadku po D. F. w imieniu małoletnich dzieci. W dniu 11 września 2023 r. sąd ten wydał postanowienie, w którym udzielił zezwolenia na odrzucenie spadku. W dniu 23 stycznia 2025 r. złożyła do tego samego sądu wniosek o odebranie oświadczenia o odrzuceniu spadku po zmarłym bracie w imieniu małoletnich dzieci. J. K. wskazała, że w wyniku przeprowadzonego postępowania okazało się, że działała pod wpływem błędu i złożone oświadczenie nastąpiło po terminie ustawowym. Składając wniosek o odebranie oświadczenia przekonana była, że otrzymane zezwolenie z sądu rodzinnego w zakresie zgody na odrzucenie spadku skutkuje już odrzuceniem spadku w imieniu dzieci, a samo postępowanie przed sądem cywilnym jest tylko formalnością i wszelkie terminy zostały zachowane. Pismem z 12 czerwca 2025 r. została poinformowana przez sąd w W., że nie dochowała terminu na odrzucenie spadku w imieniu małoletnich dzieci.

Sąd oddalił wniosek na posiedzeniu niejawnym w trybie art. 514 § 2 k.p.c., albowiem już z treści wniosku wynikał oczywisty brak uprawnienia wnioskodawców.

Na podstawie akt spraw pozostających w dyspozycji Sądu i wniosku w tej sprawie

Sąd Rejonowy ustalił następujący, bezsporny stan faktyczny:

D. F. zmarł w dniu (...) roku w L.. Nie pozostawił testamentu. Jego żona J. F. (1) i dzieci K. F. oraz J. F. (2) odrzucili spadek w ustawowym terminie – dzieci w dniu 15 września 2021 r. Matka spadkodawca I. S. odrzuciła spadek 22 kwietnia 2022 r. Ojciec spadkodawcy J. F. (3) nie dożył otwarcia spadku po D. F..

J. K. jest siostrą spadkodawcy. Spadek po nim odrzuciła przed sądem 12 kwietnia 2023 r. w sprawie I Ns 150/23, przy czym wniosek o przyjęcie oświadczenia o odrzuceniu spadku złożyła do sądu 5 sierpnia 2022 r., a o powołaniu do spadku dowiedziała się w czerwcu 2022 r.

Okoliczności niesporne:

odpis skrócony aktu zgonu w sprawie I Ns 150/23 - k. 7 tych akt

oświadczenia żony i dzieci spadkodawcy – k. 3-4 akt I N 454/21, k. 3-4 akt I N 1169/21 i k. 3-4 akt I N 1170/21

zezwolenie sądu rodzinnego na odrzucenie spadku w imieniu dzieci spadkodawcy – k. 32 akt III Nsm 555/21

oświadczenie matki spadkodawcy – k. 3-4 akt I N 556/22

wniosek, przesłuchanie i oświadczenie J. K. w aktach I Ns 150/23 – k. 5-6 i 32-33 tych akt

Postanowieniem z (...) r. S. R. w W.zezwolił J. K. i W. K. (2) na złożenie w imieniu małoletnich dzieci W. K. (1) i M. K. oświadczenia o odrzuceniu spadku po ich wujku D. F.. Postanowienie to uprawomocniło się 10 października 2023 r.

Dowód: postanowienie z 11 września 2023 r. ze stwierdzeniem prawomocności – k. 5 akt sprawy

Wniosek o odebranie oświadczeń o odrzuceniu spadku po D. F. w imieniu małoletnich dzieci W. K. (1) i M. K. J. K. złożyła do S. R. w W.dopiero w dniu 23 stycznia 2025 r., a oświadczenia te złożyła na posiedzeniu w dniu 26 maja 2025 r.

Dowody:

wniosek o odebranie oświadczeń – k. 3 akt SR w Wejherowie I Ns 170/25 (obecnie I N 1082/25 tut. Sądu)

oświadczenia o odrzuceniu spadku w ww. aktach I N 1082/25 – k. 21

Sąd zważył, co następuje:

Sąd dał wiarę dokumentom powołanym w uzasadnieniu, gdyż nie były kwestionowane, a nadto dokumenty urzędowe korzystały z domniemania zgodności z prawdą tego, co zostało w nich stwierdzone (art. 244 § 1 k.p.c.).

Wniosek był oczywiście bezzasadny z następujących przyczyn:

Zgodnie z art. 931 § 1 i 2 k.c. z mocy ustawy spadek w pierwszej kolejności dziedziczą żona i dzieci, następnie wnuki i dalsi zstępni dzieci. Według art. 932 § 1 k.c. w braku zstępnych spadkodawcy powołani są do spadku z ustawy małżonek i rodzice. W myśl § 3 tego samego artykułu w braku z zstępnych i małżonka spadkodawcy cały spadek przypada jego rodzicom w częściach równych. Jeżeli jedno z rodziców spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych (art. 932 § 4 k.c.). Jeżeli którekolwiek z rodzeństwa spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku pozostawiając zstępnych, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego zstępnym. Podział tego udziału następuje według zasad, które dotyczą podziału między dalszych zstępnych spadkodawcy (art. 932 § 5 k.c.).

Spadkobierca nabywa spadek z mocy prawa z chwilą śmierci spadkodawcy (art. 925 w związku z art. 924 k.c.). Nikomu jednak nie można narzucić nabycia praw i obowiązków cywilnoprawnych wbrew jego woli, dlatego spadkobierca może nabyty z tą chwilą spadek przyjąć lub odrzucić z mocą wsteczną. Zgodnie z art. 1015 § 1 k.c. oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania, tj. dowiedział się o tym, że jest spadkobiercą z mocy testamentu lub ustawy. Jeśli odrzuci spadek, to nie dochodzi do dziedziczenia i traktuje się go tak, jakby nie dożył otwarcia spadku (art. 1020 k.c.). Wówczas trzeba ustalić nowy (dalszy) krąg spadkobierców. Na złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku spadkobierca ma sześć miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swego powołania. Brak oświadczenia spadkobiercy w powyższym terminie jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 1 i 2 k.c.).

Przewidziany w art. 1015 § 1 k.c. termin jest terminem zawitym prawa materialnego. Jego początek liczony jest w odniesieniu do każdego spadkobiercy od dnia, w którym dowiedział się on lub jego przedstawiciel ustawowy z właściwego, pewnego źródła o tytule powołania. Oznacza to, że oddzielnie liczony jest jego bieg zarówno co do każdego spadkobiercy, jak i co do każdego z tytułów powołania. Przy dziedziczeniu ustawowym w razie dojścia do spadku spadkobiercy powołanego w dalszej kolejności, z uwagi na odrzucenie spadku przez wyprzedzającego go spadkobiercę, termin do złożenia oświadczenia przez spadkobiercę dochodzącego w dalszej kolejności, rozpoczyna się od dnia, w którym dowiedział się on o odrzuceniu spadku przez wyprzedzającego go spadkobiercę. Jeżeli spadkobierca nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, początkiem terminu w stosunku do niego jest dzień, w którym o tytule jego powołania dowiedział się jego przedstawiciel ustawowy. Ukształtowanie w art. 1015 § 1 k.c. terminu do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku jako terminu zawitego prawa materialnego oznacza, że z chwilą jego upływu wygasa uprawnienie do skorzystania z tego prawa podmiotowego, a oświadczenie złożone po upływie terminu nie wywołuje żadnych skutków prawnych. Upływ terminu uwzględniany jest z urzędu, nie ma żadnych możliwości jego przedłużenia, a w art. 1015 § 2 k.c. przewidziane zostały konsekwencje biernego zachowania się spadkobiercy w postaci przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza (por. postanowienia Sądu Najwyższego z 25 lutego 2015 r., IV CSK 304/14, LEX nr 1663137) i 13 grudnia 2012 r., V CSK 18/12, LEX nr 1293843).

W postanowieniu z dnia 20 listopada 2013 r. w sprawie I CSK 329/13 (OSNC 2014 nr 9, poz.93, LEX nr 1444970) Sąd Najwyższy wyraził zapatrywanie, że po złożeniu wniosku do sądu opiekuńczego, termin do odrzucenia spadku w imieniu małoletnich dzieci ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania przed sądem opiekuńczym. Po zakończenia tego postępowania termin ten biegnie w dalszym ciągu.

Z kolei w postanowieniu z dnia 28 września 2016 r. III CSK 329/15 (OSNC 2017, nr 5, poz. 61) Sąd Najwyższy stwierdził, że od chwili złożenia do sądu opiekuńczego przez przedstawiciela ustawowego małoletniego spadkobiercy wniosku o zezwolenie na złożenie w jego imieniu oświadczenia o odrzuceniu spadku termin przewidziany w art. 1015 § 1 k.c. nie biegnie. Po uprawomocnieniu się postanowienia o udzieleniu zezwolenia przedstawiciel ustawowy małoletniego powinien złożyć to oświadczenie bezzwłocznie, chyba że wskazany termin, uwzględniając czas trwania postępowania opiekuńczego, jeszcze nie upłynął; wtedy złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku może nastąpić w dowolnej chwili, przed upływem sześciu miesięcy od dowiedzenia się przez przedstawiciela ustawowego o tytule powołania małoletniego. Podobny pogląd wyraził Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z dnia 22 maja 2018 r. III CZP 102/17 (OSNC 2018, nr 12, poz. 110), stwierdzając, że złożenie przez rodziców w imieniu małoletniego dziecka oświadczenia o odrzuceniu spadku jest czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka. Termin przewidziany w art. 1015 § 1 k.c. nie może się skończyć przed prawomocnym zakończeniem postępowania o zezwolenie na złożenie przez małoletniego spadkobiercę oświadczenia o odrzuceniu spadku. Po prawomocnym zakończeniu tego postępowania oświadczenie małoletniego powinno być złożone niezwłocznie, chyba że termin ten jeszcze nie upłynął. Taki pogląd, dominujący w orzecznictwie sądów powszechnych, reprezentował również Sąd Rejonowy w Grudziądzu do czasu zmiany stanu prawnego, która nastąpiła ustawą z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 1615), albowiem dodano wówczas w art. 1015 k.c. § 1 ² w brzmieniu: Jeżeli złożenie oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu do złożenia oświadczenia ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego w tym przedmiocie. Przepisu tego nie stosuje się jednak do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, jeżeli termin na jego złożenie upłynął przed dniem wejścia w życie ustawy, tj. przed 15 listopada 2023 r. (art. 11 ust. 4 powołanej ustawy z dnia 28 lipca 2023 r.). Kwestia ta jest istotna dla oceny zachowania terminu na złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku w imieniu małoletnich wnioskodawców, albowiem według powołanej wyżej uchwały składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2018 r., III CZP 102/17, termin na odrzucenie w ich imieniu spadku po D. F. upłynął o północy 12 października 2023 r.

W postanowieniu z dnia 5 kwietnia 2017 r. II CSK 416/16 (LEX nr 2312469) Sąd Najwyższy potwierdził swój wcześniejszy pogląd, że dla zachowania terminu objętego art. 1015 § 1 k.c. nie ma znaczenia data rozpoznania przez sąd wniosku o przyjęcie oświadczenia o odrzuceniu spadku, tj. data złożenia tego oświadczenia przed sądem, jeżeli żądanie odebrania oświadczenia wysunięte zostało we wniosku złożonym przed upływem tego terminu. Potwierdził to ustawodawca w art. 1015 § 1 ¹ k.c. - wprowadzonym nowelą z 28 lipca 2023 r. – stanowiąc, że do zachowania terminu na złożenie oświadczenia spadkowego wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku.

Wniosek z 23 stycznia 2025 r. o przyjęcie oświadczeń w imieniu małoletnich spadkobierców o odrzuceniu spadku po D. F. został złożony 15 miesięcy po upływie ustawowego terminu.

Spadkobierca, który pod wpływem błędu lub groźby nie złożył żadnego oświadczenia w terminie ustawowym, może uchylić się od skutków prawnych niezachowania tego terminu, przy czym uchylenie to powinno nastąpić przed sądem, a spadkobierca powinien jednocześnie oświadczyć, czy i jak spadek przyjmuje, czy też go odrzuca (art. 1019 § 2 k.c. w zw. z art. 1019 § 1 k.c.). Ponadto, takie uchylenie się od skutków prawnych wymaga zawsze zatwierdzenia przez sąd i dopiero wówczas staje się ono skuteczne (art. 1019 § 3 k.c. w zw. art. 690 § 1 k.p.c.).

J. K. we wniosku wskazała, że w toku postępowania przed S. R. w W.w sprawie I Ns 170/25 dowiedziała się, że złożone oświadczenie w imieniu dzieci nastąpiło po terminie ustawowym. Dodała, że działała pod wpływem błędu, albowiem składając wniosek o odebranie oświadczeń w imieniu dzieci przekonana była, że otrzymane zezwolenie z sądu rodzinnego w zakresie zgody na odrzucenie spadku skutkuje już odrzuceniem spadku w imieniu dzieci, a samo postępowanie przed sądem cywilnym jest tylko formalnością i wszelkie terminy zostały zachowane.

Uzasadnienie wniosku wskazuje, że J. K. pozostawała w błędzie z uwagi na nieznajomość prawa. Błędne przekonanie o rzeczywistości wynikające z nieznajomości prawa nie stanowi jednak błędu istotnego z punktu widzenia art. 1019 k.c. Błąd przy braku oświadczenia spadkowego musi dotyczyć treści przyjęcia spadku oraz być istotny, tzn. taki, który uzasadnia przypuszczenie, że gdyby składający oświadczenie woli nie działał pod wpływem błędu i oceniał sprawę rozsądnie, nie złożyłby oświadczenia tej treści (art. 84 k.c.). Błąd dotyczący treści oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku lub braku takiego oświadczenia to m.in. błąd co do osoby spadkodawcy, tytułu powołania lub przedmiotu spadku. W tej ostatniej sytuacji chodzi o brak wiedzy o rzeczywistym stanie majątku spadkowego, z tym zastrzeżeniem, że nie jest on wynikiem braku staranności po stronie spadkobiercy ( tak E. Skowrońska-Bocian, Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga czwarta. Spadki, Warszawa 2011, str. 247-248). Stanowisko to, akceptowane przez Sąd Rejonowy, znajduje dodatkowo potwierdzenie w judykaturze, zgodnie z którą podstawę uchylenia się przez spadkobiercę od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku może stanowić błąd prawnie doniosły; błędem takim nie jest nieznajomość przedmiotu spadku pozostająca w związku przyczynowym z niedołożeniem przez spadkobiercę należytej staranności w ustalaniu rzeczywistego stanu majątku spadkowego (tak Sąd Najwyższy w postanowieniach z dnia 30.06.2005 roku, IV CK 799/04, OSNC 2006 nr 5, poz. 94, z dnia 18.03.2010 roku, V CSK 337/09, LEX nr 677786 oraz z dnia 01.12.2011 roku, I CSK 85/11, LEX nr 1147725).

Na gruncie art. 84 k.c. nie ma przeszkód do uznania za błąd prawnie doniosły nie tylko błędu co do faktów, ale i błędu co do prawa - jeżeli oczywiście dotyczy on treści czynności prawnej i jest istotny (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 1974 r., II CR 761/73 i z dnia 10 października 2000 r., IV CKN 144/00). W ocenie Sądu Rejonowego, dokonane ustalenia nie dawały jednak podstaw do stwierdzenia błędu matki wnioskodawców uzasadniającego uchylenie się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczeń o odrzuceniu spadku (art. 1019 § 2 k.c.). Taki błąd mógłby polegać na niebędącej wynikiem niedołożenia należytej staranności nieznajomości przedmiotu spadku, tj. nieznajomości rzeczywistego stanu spadku - niewiedzy, że w skład spadku wchodzą długi. Ale jak wynika z okoliczności sprawy J. K. składając już oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu własnym – w kwietniu 2023 r. - wiedziała, że spadkodawca miał długi, a stan jej wiedzy w tym zakresie nie uległ zmianie do tej pory.

Z punktu widzenia art. 1019 k.c. pozbawione doniosłości prawnej było błędne przekonanie matki wnioskodawców co do tego, że uzyskanie zezwolenia sądu rodzinnego na odrzucenie spadku jest wystarczające do zachowania terminu na odrzucenie spadku w imieniu małoletnich dzieci. Wynikało to z nieznajomości przepisów prawa, a nie z usprawiedliwionego błędu co do prawa. Nieznajomość prawa nie usprawiedliwia tego, kto go nie zna i nie niweluje negatywnych skutków prawnych, które ustawa wiąże z brakiem aktów staranności.

Błąd co do prawa może być uwzględniony jedynie wtedy, gdy nie tylko dotyczył treści oświadczenia woli i był istotny, lecz gdy ponadto był usprawiedliwiony okolicznościami (tak SN w wyr. z 12.10.2000 r., IV CKN 144/00, OSNC 2001, Nr 4, poz. 60). W ocenie Sądu nic nie usprawiedliwia tłumaczenia matki wnioskodawców, że była przekonana, iż zgoda sądu rodzinnego wystarczy do zachowania terminu na odrzucenie spadku w imieniu dzieci. Brak świadomości po jej stronie wynikał z zaniedbania, a nie z okoliczności obiektywnych. Wystarczyło bowiem dopytać rodzeństwo, które składało oświadczenia o odrzuceniu spadku w imieniu małoletnich dzieci albo sądu rodzinnego. Inaczej wyglądałaby sytuacja, gdyby matka wnioskodawców została wprowadzona w błąd (błędnie pouczona) przez notariusza lub sąd. J. K. na taką okoliczność się jednak nie powołała. Nie wskazała na jakikolwiek błąd, który by usprawiedliwiał jej zaniechanie. Niezłożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku wynikało zatem z nieznajomości prawa, a to nie uzasadnia uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia spadkowego.

Z tych względów wniosek podlegał oddaleniu.

O kosztach postępowania orzeczono na zasadzie art. 520 § 1 k.p.c., zgodnie z którym każdy z uczestników poniósł koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie.